فصل در قصور ممكن از قيام به عبادت حق بدان اى عزيز كه از براى « خوف » و « رجا » مراتب و درجاتى است حسب حالات بندگان و مراتب معرفت آنها ؛ چنانچه خوف عامه از عذاب است ، و خوف خاصه از عتاب ، و خوف اخص خواص از احتجاب است . و ما اكنون در صدد شرح آن نيستيم ، و آنچه راجع به مطلب سابق است با بيانى ديگر ذكر مىنماييم . پس ، بدان‌كه حق تعالى را احدى از مخلوق نتواند بسزا عبادت كند ، زيرا كه عبادتْ ثناى مقام آن ذات مقدس است ، و ثناى هر كسى فرع معرفت به اوست ، و چون دست آمال بندگان از عزّ جلال معرفت ذات او به‌حقيقت كوتاه است ، پس به ثناى جمال و جلال او نيز نتواند قيام كرد ؛ چنانچه اشرف خلايق و اعرف موجودات به مقام ربوبيت اعتراف به قصور فرمايد و عرض كند : « ما عبدناك حق عبادتك و ما عرفناك حق معرفتك » « 1 » . و جملهء دوم به منزلهء تعليل است براى جملهء اوّل . و قال : « أنت كما أثنيت على نفسك » « 2 » . پس ، قصور ذاتىْ حقِ ممكن است ، و علوّ ذاتى مخصوص ذات كبريايى جلّ جلاله . و چون دست بندگان از ثنا و عبادت ذات مقدس كوتاه بوَد و بدون معرفت و عبوديت حق هيچ‌يك از بندگان به مقامات كماليه و مدارج اخرويه نرسند - چنانچه در محل خود پيش علماى آخرت مبرهن است ، و عامه از آن غفلت دارند و مدارج اخرويه را جزاف يا شبه جزاف دانند ، تعالى اللَّه عن ذلك علوّاً كبيراً - حق تعالى به لطف شامل و رحمت واسعهء خود بابى از رحمت و درى از عنايت به روى آنها باز كرد ، به تعليمات غيبيه و وحى و الهام به توسط ملائكه و انبيا - و آن باب عبادت و معرفت است - طرق عبادت

--> ( 1 ) - مرآة العقول ، ج 8 ، ص 146 . ( 2 ) - « تو آن‌چنان هستى كه خود را ستوده‌اى » . ( از دعاى رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم در سجده . الكافي ، ج 3 ، ص 324 ، « كتاب الصلاة » ، « باب السجود » ، حديث 12 )